Þegar tunglið hylur sólina yfir Íslandi 12. ágúst 2026 verða viðbrögð mannfólksins fyrirsjáanleg. Hvernig íslensk dýr bregðast við er þó ekki alveg ljóst.
Þegar tunglið hylur sólina yfir Íslandi miðvikudaginn 12. ágúst 2026 verða viðbrögð okkar mannfólksins fyrirsjáanleg ef himininn er heiður: Hróp og köll, grátur og hlátur. Hvernig dýr á landi bregðast við er þó ekki alveg jafn augljóst. Almyrkvaslóðin liggur yfir mörg fuglabjörg, selalátur og búsvæði hvala. Fyrir dýralíf er almyrkvi á sólu ekki beinlínis ægileg sýn, heldur skyndileg og ruglingsleg truflun á dagsbirtu. Erfitt er að segja til um hvernig mismunandi tegundir bregðast við en vísindin gefa okkur þó vísbendingar.
Fyrir okkur mannfólkið, fugla og skordýr er sólin ekki aðeins ljósgjafi okkar heldur stýrir hún líkamsklukkunni. Birta sólar hefur áhrif á hvenær dýr nærast, ganga til hvílu, hefja upp raust sýna eða þagna. Sólmyrkvi – sér í lagi almyrkvi – truflar þetta gangverk lífsins.
Við deildarmyrkva – sem stendur yfir í klukkustund fyrir almyrkvann 12. ágúst – eru breytingar á birtunni litlar og hægar. Sólarljósið dofnar, skuggar skerpast og lofthiti lækkar. Sum dýr bregðast við því með því að sýna merki um kvöldhegðun. Sú breyting sem mest áhrif hefur eru skyndilegu umskiptin úr degi í djúpt rökkur þegar sólin hverfur sjónum við almyrkva.
Enn sem komið er eru til fáar vísindarannsóknir á atferli dýra við almyrkva. Við almyrkvann árið 2017 í Bandaríkjunum fylgdist vísindafólk með atferli 17 dýrategunda í Riverbanks dýragarðinum í Suður Karólínu og flokkuðu viðbrögð þeirra fernt: Engin viðbrögð, umskipti í næturrullu, merki um hræðslu eða kvíða og loks alveg nýtt atferli.
Um 75% dýra sýndu einhver viðbrögð. Dýr brugðust aðallega við eins og kvöldaði snemma. Fuglar hættu að syngja og dagdýr tóku sér bólfestu á næturstað á meðan næturdýr eins og krybbur rumskuðu. Þegar sólarljósið birtist á ný snerist allt við aftur. Þá komu í ljós nokkur sérkennileg frávík við almyrkva. Gíraffar sem venjulega eru rólegir tóku til fótanna og virtust stressaðir, apar gáfu frá sér óvenjuleg hljóð og skjaldbökur frá Galápagos tóku að makast.
Í annarri rannsókn frá árinu 2017 var hljóðnemum komið fyrir innan um blóm í engjum víða um Bandaríkin. Kom þá í ljós að býflugur hættu að suða við almyrkva. Sumar býflugur hægðu á flugi sínu þegar birta dvínaði og hættu alveg flugi þegar dimmdi við almyrkvann.
Dýralífi er alla jafna sama um almyrkva á sólu. Það bregst ekki við sjaldséðum stjarnfræðilegum atburðum heldur óvæntum og öfgakenndum breytingum á degi og nótt.
Þekktustu viðbrögð dýraríkisins við almyrkva á sólu koma frá fuglum, reyndar eftir tegundum. Í nýrri rannsókn sem gerð var í almyrkvanum 2024 í Bandaríkjunum voru greindar meira en 10 þúsund athuganir almennings og hljóðupptökur á fuglum. Meira en helmingur fuglategunda sem kannaðar voru sýndu merki um atferlisbreytingar og margar brugðust við lokum almyrkva með því að hefja morgunsöngva. Þekkt er að hanar gali að almyrkva loknum og boði nýjan dag eftir stystu nótt ævinnar.
Þessi áhrif „falskrar dögunar“ eiga sérstaklega við um Ísland þann 12. ágúst þegar miðnætursólin er loks tekin að ganga til viðar. Mun stutt en skyndileg nótt hrinda af stað morgunsöngvum? Leggðu við hlustir.
Að fylgjast með viðbrögðum dýra á almyrkva á sólu er merkilegur hluti af einstakri upplifun. Stilltu þó væntingum í hóf því það er alls ekki víst að þú sjáir eða heyrir nokkuð. Viðbrögð dýra eru oft lúmsk, stutt og afar mismunandi.
Fuglar er líklegastir til að bregðast við og í íslenskri náttúru er mikill fjöldi fugla á landi og sjó. Tegundir eins og kríur eru mjög næmar fyrir birtu og gætu þvi breytt atferli sínu þegar deildarmyrkvinn dýpkar og í sumum tilvikum þagnað á hreiðurstað þegar almyrkvarökkrið fellur yfir.
17:48
1 mínúta, 2 sekúndur
Á Seltjarnarnesi er fjöldi fuglategunda, einkum við Bakkatjörn og Gróttuvita, þar sem meðal annars krían heldur til. Við vitann í Gróttu verður háflóð á meðan almyrkvinn stendur yfir og svæðið er auk þess lokað í ágúst þegar ungar komast á legg. Svæðið við bílastæðið verður vinsæll áfangastaður almyrkvaunnenda og er þar um að gera að fylgjast með og hlusta eftir breyttri hegðun hávaðasamra fugla.
17:44
2 mínútur, 13 sekúndur
Við Látrabjarg dvelur mikill fjöldi lunda og annarra sjófugla yfir sumarmánuðina. Þessi mikli fjöldi eykur líkurnar á því að fólk taki eftir viðbrögðum þeirra við almyrkvanum, hvort sem ró færist yfir þá eða þeir snúi aftur á hreiðurstað. Þrátt fyrir það verða allar breytingar að líkindum litlar og vara aðeins jafn lengi og almyrkvinn sjálfur.
17:46
1 mínúta, 45 sekúndur
Á Snæfellsnesi, eins og við Ytri Tung, eru selalátur þar sem sjá má bæði landseli og útseli. Ef marka má athuganir í öðrum sólmyrkvum er ólíklegt að selir bregðist mikið við myrkvanum. Í besta falli gæti athygli þeirra breyst örlítið.
17:47
1 mínúta, 47 sekúndur
Sama má segja um hvali sem dvelja nærri landi. Hnúfubakar eru algeng sjón í Faxaflóa í ágúst en fáar vísbendingar eru um að hvalir bregðist við almyrkvum á sólu.
Þegar öllu er á botninn hvolft snýst það að fylgjast með atferli dýra við almyrkva á sólu fyrst og fremst um skarpskyggni. Það er þó vel þess virði að opna eyru og augu innan um glæsilegt landslag Íslands þegar alskuggi tunglsins fellur skyndilega yfir og náttúran gengur um stundarkorn ekki alveg í takti.
Í nokkur dýrmæt augnablik þann 12. ágúst 2026 munu almyrkvaunnendur sjá og heyra hvernig dýralíf – aðallega þau sjálf – bregðast við glæsilegasta og furðulegasta atburði náttúrunnar. Þegar sólin brýst svo skyndilega fram á ný og allt fellur í ljúfa löð er eins og ekkert hafi í skorist.
Með kaupum á sólmyrkvagleraugum og öðrum varningi frá solmyrkvagleraugu.is styður þú við bakið á fræðsluverkefnum sem tengjast sólmyrkvanum.
Jamie Carter er fremsti sólmyrkvablaðamaður heims. Hann skrifar á WhenIsTheNextEclipse.com og skrifar um myrkva, stjörnuskoðunarferðamennsku og stjörnufræði fyrir Forbes.com, Space.com, New Scientist, Live Science, Sky & Telescope og BBC Sky At Night. Í ágúst 2026 verður hann fyrirlesari um borð í Sylvia Earle sem siglir frá Íslandi í leiðangri á vegum New Scientist.
