Vísindamenn senda á loft veðurbelgi í almyrkvanum 12. ágúst – og þú getur fylgst með

Þegar skuggi tunglsins færist yfir Ísland síðdegis miðvikudaginn 12. ágúst 2026 beinist athygli langflestra að almyrkvanum. Teymi vísindamanna frá Idaho- og Kentucky-háskólum í Bandaríkjunum munu einnig fylgjast með frá Íslandi en þó með annað markmið í huga. Þau munu senda á loft veðurloftbelgi fyrir, á meðan og eftir almyrkvann til að rannsaka áhrifin sem skyndileg breyting á inngeislun sólar hefur á andrúmsloftið.

Verkefnið kallast Nationwide Eclipse Ballooning Project (NEBP) og snýst um að kanna hvernig andrúmsloft Jarðar bregst við sólmyrkvum, allt frá áhrifum á fjarskipti til áhrifa á jaðarlagið (e. planetary boundary layer), neðsta hluta veðrahvolfsins sem stundum er líka kallað viðnámslag. Verkefnið er fjármagnað af NASA. Á Íslandi hafa vísindamennirnir notið aðstoðar solmyrkvi2026.is og Háskóla Íslands.

Í myrkvanum 12. ágúst verður eitt teymi vísindamanna á Íslandi og annað teymi verkfræðinga á Spáni. Á Spáni verða stærri belgir sendir upp í heiðhvolfið en þeir eru útbúnir 360 gráðu myndavélum og fjarskiptabúnaði.

Hér á landi verður markmiðið ekki að ná glæsilegum myndum úr háloftunum, heldur kanna hvað gerist næst yfirborði Jarðar þegar sólarljósið dvínar skyndilega.

„Í almyrkvanum árið 2024 í Bandaríkjunum beindist athygli okkar fyrst og fremst að því að nema þyngdarbylgjur í andrúmsloftinu – þrýstingsbylgjur sem myrkvinn framkallar í andrúmsloftinu okkar. Núna ætlum við að beina sjónum okkar að því hvernig andrúmsloftið breytist í sólmyrkvanum,“ sagði Dr. Matt Bernards, prófessor við Idaho-háskóla og hefur umsjón með rannsóknunum á Íslandi. Á landinu verður líka annað teymi frá Kentucky-háskóla.

Ört breytilegt andrúmsloft

Jaðarlagið er innsti hluti veðrahvolfsins andrúmslofti Jarðar og það lag sem yfirborðið hefur bein áhrif á. Það breytist stöðugt yfir daginn þegar sólarljós hitar yfirborðið upp og hlýrra loft rís.

„Jaðarlagið róast náttúrulega á kvöldin og við viljum mæla hversu hratt það gerist við sólmyrkvann,“ sagði Bernards.

Almyrkvi á sólu veldur sérkennilegri tilraun á lofthjúpinn því þá verður skammvinnt rökkur um miðjan dag. Hitastig getur fallið hratt, vindur gæti breyst og lofthjúpurinn tímabundið hegðað sér líkt og nótta tæki snemma.

Vísindamennirnir vilja líka rannsaka aftur þyngdarbylgjur. Þær eru gárur í lofthjúpnum sem verða til þegar stöðug loftlög verða fyrir skyndilegri truflun, svipað og bylgjur dreifast um vatn þegar steini er varpað í það. Í sólmyrkvum eru þyngdarbylgjur taldar verða til þegar skuggi tunglsins kælir andrúmsloftið hratt.

Í hringmyrkvanum sem gekk yfir Bandaríkin í október 2023 nam NEBP-teymið þyngdarbylgjur og telja þau að sama fyrirbæri hafi mælst í almyrkvanum 2024. Vísindamennirnir eru þó enn að greina það mikla gagnamagn sem safnaðist þá.

Vísindamennir telja að sólmyrkvinn á Íslandi gefi þeim sérstaklega dýrmæt gögn því myrkvinn verður síðdegis, nálægt þeim tímapunkti þegar andrúmsloftið breytist náttúrulega er kvölda tekur.

„Við búumst við því að sjá jaðarlagið í veðrahvolfinu róast. Það sama gerist þegar kvöldar og inngeislun sólar hverfur,“ sagði Bernards. „Við eigum von á að sjá sambærileg áhrif í sólmyrkvanum en líklegast ekki jafn mikið og gerist á kvöldin vegna þess að almyrkvinn á Íslandi er stuttur.“ Með mælingum sínum vonast teymið til að geta betrumbætt loftslags- og veðurlíkön.

Loftbelgir á hálftíma fresti

Til að mæla breytingarnar munu vísindamennirnir senda veðurkanna á loft sem hanga í loftbelgjum. „Á Íslandi munum við eingöngu senda veðurkanna á loft, sama búnað og bandaríska veðurstofan sleppir tvisvar á dag um allan heim til að afla upplýsingar um aðstæður í lofthjúpnum fyrir veðurlíkön og spár,“ sagði Bernards.

Mælingar munu standa yfir í um 30 klukkustundir í kringum 12. ágúst og verða belgirnir sendir á loft á lykilaugnablikum. „Hugmyndin er að við sendum belgi á loft á hálftíma fresti og svo á klukkutíma fresti um miðjan dag þegar ekki er eins mikilvægt að senda þá jafn ört á loft,“ sagði Bernards.

Þessi þétta tímaáætlun er að hluta til vegna tæknilegra takmarkana. „Þegar sólmyrkvinn stendur yfir sendum við belgi á loft á hálftíma fresti. Fjarskipti takmarka okkur því tækin þurfa að senda upplýsingar til jarðar á ákveðinni tíðni – því fleiri belgir sem eru á lofti, þeim mun líklegra er að fjarskiptin truflist eða stöðvist,“ sagði Bernards „Belgirnir eru um tvær klukkustundir að komast upp í 33 kílómetra hæð þar sem þeir springa.“

Almenningi býðst að fylgjast með tilrauninni en þá þarf að komast nálægt rannsóknarsvæðinu. „Belgirnir okkar eru litlir svo fólk verður að vera nálægt til að sjá þá. Þegar þeir eru fylltir af helíumi á jörðu niðri eru þeir um tveir metrar að þvermáli,“ sagði Bernards. Líklegast er að tilraunin fari fram nálægt Tungubökkum í Mosfellsbæ.

Af hverju skiptir Ísland máli?

Á Spáni fara fram umfangsmeiri rannsóknir en á Íslandi. „Á Spáni verða sendar á loft myndavélar sem sjá 360 gráður og tækjabúnaður sem mælir bæði andrúmsloftið og áhrif á fjarskipti. Við getum ekki sent stærri búnað frá Íslandi vegna þess að það þarf að rekja slóð þeirra og finna eftir á en veðurkanninn er álitinn einnota,“ sagði Bernards

Sú ákvörðun var tekin vegna þess hve erfitt gæti reynst að nálgast tækin eftir á. Almyrkvaslóðin liggur yfir vestasta hluta Íslands og er hálendið austan hennar álitið of torsótt til að leita að búnaði sem fallið hefur til jarðar. „Það væri meira að segja mikil áskorun að komast þangað sem búnaðurinn kæmi niður, jafnvel þótt við vissum nákvæmlega hvar hann væri,“ sagði Bernards.

Rannsóknirnar í myrkvanum 2026 verða mun umfangsminni en árið 2024 í Bandaríkjunum. Þá tóku þátt meira en 50 teymi og mörg hundruð nemendur líka og snerist það ekki síður um fræðslu og að efla áhuga nemenda á vísindum. „Á Íslandi snýst verkefnið að langmestu leyti um vísindarannsóknir og eru teymin þess vegna færri og minni,“ sagði Bernards.

„Almenningi er velkomið að koma og fylgjast með okkur,“ sagði Bernard sem vonast til að hafa sólmyrkvagleraugu og gefa límmiða frá NASA.

Eflaust kemur það þeim sem ætla að fylgjast með myrkvanum frá skotsvæðinu hve smá í sniðum rannsóknin er. Aðeins nokkrir vísindamenn, tölvubúnaður, helíumtankar og svo veðurbelgir sem stíga hægt og rólega til himins. Fyrir vísindamennina á jörðu niðri sendir hver einasti belgur dýrmæt gögn um viðbrögð lofthjúps Jarðar við dvínandi dagsbirtu í almyrkva á sólu.