Perlur Bailys (e. Baily's beads) eru ljósperlur sem sjást örfáum sekúndum fyrir og eftir almyrkva, við aðra og þriðju snertingu. Perlurnar koma fram við tunglröndina þegar örþunn, samfelld sólarflísin brotnar upp og hverfur smám saman bakvið tunglið og birtist aftur að almyrkva loknum.
Nota þarf sólmyrkvagleraugu til að sjá perlurnar örugglega eða sjónauka með sólarsíu.
Í heild sjást perlur Bailys að jafnaði í 2 til 5 sekúndur. Þegar ein hverfur birtast aðrar eins og glitrandi gimsteinar. Þegar sólarflísin styttist færast perlurnar nær hver annarri uns ein er eftir. Í eitt ægifagurt augnablik skín sú ljósperla eins og síðasti demanturinn á rönd tunglsins.
Þegar síðasta perlan slokknar er almyrkvinn skollinn á. Það sem þá sést með berum augum er erfitt að færa í orð: Við blasir ægifögur perluhvít kóróna sólar og rauðbleikir sólstrókar sem gnæfa við tunglröndina út í geiminn. Þetta sést vel í myndskeiðinu hér undir.
Ljósperlurnar verða til þegar tunglröndin og rönd sólar mætast á himni frá Jörðu séð. Landslag tunglsins er gígótt svo sólarljós berst eftir fjallaskörðum og djúpum dölum. Ljósperlurnar eru því þar sem landslag tunglsins skyggir ekki alveg á ljóshvolf sólarinnar. Rökkurskuggar verða til á svipaðan hátt á Jörðinni vegna fjalla og skýja sem skyggja á sólina.
Enski eðlisfræðingurinn Edmond Halley minntist fyrstur manna á perlurnar í almyrkvanum sem gekk yfir England 22. apríl 1715. Hann áleit, réttilega, að þær stöfuðu af landslagi tunglsins. Aðrir athugendur lýstu sömu perlum í öðrum almyrkvum seinna meir.
Enski stjörnufræðingurinn Francis Baily útskýrði fyrstur manna perlurnar nákvæmlega þegar hann fylgdist með hringmyrkva á sólu 15. maí 1836 frá Skotlandi. Baily áttaði sig á hvers eðlis þeir voru – að þeir stöfuðu af sólarljósi sem bærist í gegnum fjallaskörð og dali á jaðri tunglsins, fyrst á vesturjaðrinum og svo austurjaðrinum (frá okkur séð), þegar tunglið fer milli Jarðar og sólar.
Hve margar perlur birtast og hve lengi þær endast fer eftir: 1) Nálægð athugunda við mörk almyrkvaslóðar, 2) myrkvastig almyrkva, 3) lengd almyrkva og 4) staðsetningu á Jörðinni.
Perlurnar vara lengst á mörkum almyrkva- og hringmyrkvaslóða. Flestar perlur sjást við suðurjaðar alskuggans því suðurhvel tunglsins er stórskornara en norðurhvelið.
Í almyrkvanum 12. ágúst verða suðurmör alskuggans á hafi úti en norðurjaðarinn á landi. Næst norðurjaðrinum eru tvö þéttbýlissvæði á Íslandi, Hvanneyri og Mosfellsdalur. Þar sjást perlurnar lengst þegar tunglið strýkst meðfram sólarröndinni í stefnu klukkan 11 og 12 (ef við hugsum okkur tunglið sem klukkuskífu).
Myrkvastig (e. magnitude) segir til um hve mikið af sól eða tungli er hulið í myrkva. Sé tunglið hve næst Jörðu – og þá mun stærra en sólin á himninum – er myrkvastigið meira en 1,0. Þá verður almyrkvinn líka lengri. Myrkvastig nálægt 1,0 leiðir til þess, að almyrkvinn varir skemur, en perlur Bailys verða fleiri.
Myrkvastig almyrkvans 12. ágúst er nálægt 1,0 (1,0386) svo tungl og sól eru nokkurn veginn jafnstór á himni. Almyrkvinn er því stuttur en fleiri ljósperlur sjást. Nákvæmlega hvenær þær birtast og hvar er misjafnt eftir staðsetningu en tímasetningar og stefnur eru listaðar hér fyrir neðan fyrir mismunandi staði á landinu.
Staðsetning á Jörðinni hefur líka áhrif á hve lengi og hve vel perlurnar sjást. Almyrkvar eru lengstir nálægt miðbaug. Við langa almyrkvar er tunglið lengur að hylja sólina alveg svo perlur Bailys endast í lengri tíma.
Myndin hér undir sýnir perlur Bailys ákaflega vel. Hana tók Ragnar Axelsson í sólmyrkvaflugi milli Íslands og Grænlands 3. október árið 1986. Í þessum myrkva var myrkvastigið nákvæmlega 1,0000.
Á Ísafirði og víðast hvar á Vestfjörðum verður demantshringurinn við þriðju snertingu sérstaklega glæsilegur þegar ljóshvolf sólar birtist í djúpu dalakerfi á tunglinu (á norðausturhlutanum).
Í byrjun almyrkvans verður ein perla sérstaklega glæsileg af völdum djúps dals á tunglinu (á norðvesturhlutanum).
Perlur Bailys verða glæsilegri við lok almyrkvans vegna djúps dals á tunglinu (á norðausturhlutanum).
Í Suðurnesjabæ og á mestöllum Reykjanesskaga verður demantshringurinn við þriðju snertingu sérstaklega glæsilegur þegar ljóshvolf sólar birtist í djúpu dalakerfi á tunglinu (á norðausturhlutanum).
Með öruggri sólarsíu á sjónauka við 30x stækkun eða meira.
Sólarsían er tekin af linsu eða sjónauka 5 til 15 sekúndum fyrir almyrkva. Best er að taka myndir af perlum Bailys með því að skjóta margar myndir hratt og óslitið eða taka upp vídeó í nærmynd.
Höfundur þakkar sérstaklega Luca Quaglia hjá BesselianElements.com fyrir aðstoðina við útreikninga á perlum Bailys á Íslandi.
[Tæknileg útskýring] Sólarröndin er fullkomlega kúlulaga en virðist fleygbogalaga á gröfunum hér undir vegna kvarðans sem notaður er. Á x-ásnum sést að gröfin ná yfir 60 gráður en y-ásinn er aðeins 6 bogasekúndur. Meðal-tunglröndin (x-ásinn) er teiknuð bein til hægðarauka en ekki bogadregin. Brúnin er mögnuð upp 100-falt til þess að sýna eins mikil smáatriði í landslaginu og unnt er. Væri tunglbrúnin í réttum skala myndi landslagið nánast hverfa. Þá snúa gröfin upp en í raun birtast perlurnar í stefnu kl 10-11 og kl. 13-14 ef við hugsum tunglið sem klukkuskífu.
Sævar Helgi Bragason hefur upplifað fjóra almyrkva á sólu til þessa. Hann er vísindamiðlari, rithöfundur, dagskrárgerðarmaður og eigandi og ritstjóri solmyrkvi2026.is og icelandatnight.is
